Ғасырлар сабақтастығы, балуандар айбыны мен сәйгүліктердің дүбірі тоғысқан киелі өңірдің басты ұлттық спорты.
Атауының өзінен бастап ойын тәртібіне дейін — көкпардың әр бөлшегі көшпелі өмірдің шындығынан туған.
«Көкпар — тек ат үстіндегі күш сынасу емес, ол ерліктің, табандылық пен бірліктің көнеден келе жатқан далалық мектебі.»
«Көкпар» сөзі түркілік «көк бөрі» тіркесінен қалыптасқан деп есептеледі. Аңызда қойға шапқан бөрі олжасын ініне сүйреп апарады да, бөлтіріктер оны бір-бірінен тартып алысады — ойынның бейнесі осыдан алынған. Кейбір деректе «көк» — киелі аспан, «бөрі» — түркінің тотемі: атау ежелгі наныммен де астасып жатыр.
Зерттеушілер көкпарды Түркі қағанаты тұсындағы жауынгерлік дайындықтың жалғасы деп қарайды. Бейбіт кезде сарбаз ат үстінде теңселмей отыруды, ауыр жүкті бір қолмен ұстап шабуды, қоршауды бұзып шығуды және топпен әрекет етуді осы ойын арқылы жаттықтырған. Қолбасшы жасақ құрамын да көкпар додасынан байқап таңдаған.
Қазақ даласында көкпарсыз ас, той, наурыз өтпеген. Ауыл мен ауыл, ру мен ру болып тартысқан «дода көкпарға» жүздеген шабандоз қатысқан. Жүлдеге түйе, жылқы, шапан тігілген; жеңген ауылдың атағы жылдар бойы айтылып жүрген.
Ойын ұзақ уақыт тек халықтық ойын-сауық болып қалды. Ресми спорт түрі ретінде жүйеленуі 1970–80 жылдардан басталды. 2001 жылы Бішкекте халықаралық федерация негізі қаланып, ережелер бірізденді. 2019 жылы Астанада өткен халықаралық жиында бүгінгі бірыңғай регламент бекітілді.
Көкпар — көшпелі өмірдің ат үстіндегі мектебі: төзім, ептілік және топпен әрекет ету өнері.
Ат үстіндегі шайқас дағдысын шыңдау мақсатында ойналған әскери-ғұрыптық жаттығу ретінде қалыптасады.
Қазақ хандығы тұсында көкпар ірі астардың басты тартысына айналады; жүлдеге түйе, жылқы, шапан тігіледі.
Көкпар алғаш рет ұйымдасқан жарыс тәртібіне түсіп, ережелері жазбаша бекітіле бастайды.
Бішкекте халықаралық федерацияның негізі қаланып, ойын мемлекетаралық деңгейге шығады.
Алаң 220 × 75 м, құрамда 12 шабандоз, 2 × 20 минут, мүсін 33–35 кг, тай-қазанның орнына диаметрі 3 м шеңбер бекітіледі.
Облыстың 14 ауданы мен 3 қаласында аудандық құрамалар жұмыс істеп, жыл сайынғы облыстық іріктеу өткізіледі.
Төмендегі көрсеткіштер 2019 жылы Астанада қабылданған халықаралық ереже бойынша берілген. Аудандық жарыстарда алаң өлшемі мен мүсін салмағы жеңілдетілуі мүмкін.
Мүсінді іліп алып, қазандыққа жеткізеді
Өз қазандығын қорғап, қарсыласты бөгейді
Тартыс бағытын таңдап, шабуылды ұйымдастырады
Мүсін алаң ортасына қойылады, төрешінің ысқырығымен екі команда бір мезгілде шабады.
Шабандоз мүсінді ат үстінде іліп алып, қарсыластан аулақ шығаруға тырысады; сыңар қолмен ұстау міндетті.
Мүсін қарсыластың қазандық шеңберінің дәл ортасына түссе — ұпай. Шетіне тиіп кетсе немесе домалап шықса, ойын жалғасады.
Екі тайм соңында ұпайы көп команда жеңеді. Тең болса — қосымша уақыт тағайындалады.
Ат-көліктің амандығы — регламенттің басты талабы. Халықаралық жарыстарда тірі серкенің орнына синтетикалық мүсін қолданылады.
Дереккөз: 2019 ж. Астанада қабылданған халықаралық көкпар ережелері және ҚР ұлттық спорт түрлері қауымдастығының регламенті.
Ауданды таңдаңыз — ауылдары шығады. Ауылды таңдаңыз — сол жердегі командалар мен олардың соңғы маусымдағы орындары көрінеді.
Ауыл таңдалғаннан кейін командалар шығады
Алаңды басыңыз — толық ақпараты мен өткен жарыстары шығады
2026 маусымының қорытынды хаттамасы бойынша
Сілтеме YouTube-тегі жарыс жазбасына апарады.
Ойын кезінде өрескел ереже бұзған шабандоздар тәртіптік комиссияның шешімімен тіркеледі. Тізім аудандық құрамаларға іріктеу кезінде міндетті түрде ескеріледі.
Алаңнан шығарылып, келесі ойындарға жіберілмейді
Ескерту; маусымда екеуі жиналса — шеттетіледі
Белгілі мерзімге немесе мүлде тыйым салынады
Бұл санат бойынша жазба табылмады.
Қызыл карточка алған шабандоз ресми іріктеуге жіберілмейді. Дисквалификацияланған спортшы мерзімі бітпейінше кез келген деңгейдегі көкпар жарысына қатыса алмайды. Шешімге 10 күн ішінде облыстық федерацияға шағым беруге болады.
Облыстық федерация маусым соңында үш аталым бойынша жеңімпаз анықтайды: атбегі, шабандоз және тұлпар.
Жеңімпаздарды төрешілер алқасы мен клуб капитандары дауыс беру арқылы анықтайды.
Ат баптау шеберлігі үшін
Отыз жылдан астам көкпар аттарын баптап келеді. Оның қолынан шыққан сәйгүліктер соңғы үш маусымда облыстық лиганың үздік үштігінен түскен емес.
Маусымның ең нәтижелі ойыншысы
Маусымда 22 ойында 41 ұпай әкелді. Финалда команданы жеңіске жеткізген үш мүсіннің екеуін өзі салды.
Маусымның ең мықты аты
Жеті жасар қара айғыр. Тартыста теңселмейтін тұғыры мен қазандыққа дейінгі жарқылдай шабысымен танылды.
Шабандоз, атбегі немесе аудандық клуб ретінде тіркелу үшін өтінім қалдырыңыз. Облыстық федерация 5 жұмыс күні ішінде хабарласады.